پاسخ موافق و مخالف به این پرسش «آیا حفظ قرآن توقف در سطح لفظ است»

نظرات موافقان و مخالفان افراد صاحب نظر درباره موضوع ترویج «حفظ قرآن» با هدف تبیین و نقد درون گفتمانی، در سه میزگرد با عنوان کلی «از مطالبه تا تحقق؛ الزامات تربیت 10 میلیون حافظ قرآن» مطرح و به تدریج از طریق سایت و شبکه های اجتماعی ایکنا منتشر می شود.

میزگرد نخست با موضوع چیستی و چرایی حفظ قرآن با حضور محمد خواجوی، مدرس آموزش قرائت و مدیر اسبق سازمان دارالقرآن الکریم، کریم دولتی، مسئول دبیرخانه حفظ قرآن سازمان دارالقرآن الکریم و محمدمهدی بحرالعلوم، دبیر ستاد ملی طرح ملی حفظ و هادی ربیعی، مجری کارشناس برگزار شد.

دولتی و بحرالعلوم هر دو از حفاظ کل هستند و مدافع جدی ترویج و حفظ قرآن و مطلوب آنان در بحث رسیدن به مطالبه رهبر شهید انقلاب یعنی تربیت 10 میلیون حافظ قرآن است، ولی خواجوی با نظرات این دو مخالفت دارد. بخش نخست این میزگرد را با هم می خوانیم؛

هادی ربیعی: در ابتدا تعریف خود از حفظ قرآن را بگویید و سپس چرایی انتخاب این مسیر، یعنی حفظ برای انس و عمل به قرآن را بیان کنید.

تسلط بر آیات و یادآوری در ذهن بلافاصله با مشاهده هر رویدادی

کریم دولتی: درباره این پرسش بسیار مهم و مبنایی، یعنی چیستی و چرایی حفظ قرآن و تلقی های گوناگونی که افراد از آن دارند، گاهی می بینیم افراد درباره موضوعی با هم اشتراک نظر دارند، در حالی که هر کدام تلقی متفاوتی از آن دارند؛ یا برعکس، اختلاف دیدگاه و روش دارند، درحالی که اگر به ریشه ها بازگردیم متوجه می شویم هر کدام بر مبنایی سخن می گویند و همین امر اختلاف را پدید آورده است. ابتدا می خواهم درباره آنچه از آیات، روایات و تفاسیر فهمیده ام و به آن رسیده ام صحبت کنم. حفظ قرآنی که مطلوب سیرهٔ اهل بیت (ع) است و به نظر می رسد آیات قرآن و خواست الهی نیز بر آن دلالت دارد، با حفظ قرآن مسابقه ای تفاوت بسیاری دارد. نمی خواهم بگویم مبنای این دو کاملاً متفاوت است، اما در برخی موارد با هم فرق دارند و در مواردی نیز اشتراک و افتراق هایی دارند. این را از آن جهت می گویم که هنگام بحث باید بدانیم کدام یک از این دو مورد مدنظر ماست. اگر می خواهیم در نتیجه این گفت وگوها روش تازه ای پیشنهاد کنیم یا روشی را به کلی کنار بگذاریم، باید بدانیم براساس کدام مبنا سخن می گوییم.

var player = videojs('player_940087_4419956',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419956',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419956"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419956"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

قرآن در آیه 34 سوره احزاب می فرماید: «وَاذْکُرْنَ مَا یُتْلَی فِی بُیُوتِکُنَّ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ وَالْحِکْمَةِ» ظاهر آیه خطاب به همسران پیامبر(ص) است؛ اما در بسیاری از تفاسیر آمده است که این آیه معنایی فراتر دارد. من به بیش از بیست تفسیر مرجع شیعه و اهل سنت مراجعه کردم و همه می گویند: مقصود این است که آنچه از آیات الهی در خانه های شما تلاوت می شود به یاد آورید؛ یعنی باید بر آیات مسلط باشیم و آن ها را چنان بخوانیم و تکرار کنیم که یادآور باشند؛ یعنی هرگاه این آیه به موضوعی اشاره می کند، باید آن آیه در ذهنمان حاضر شود. مقصود لزوماً حفظ مسابقه ای نیست.

در حفظ مسابقه ای، به هر شرکت کننده درباره اشکالات اِعرابی و موارد دیگر تذکر می دهیم و بابت این ایرادها از او نمره کم می شود؛ اما این آیه می گوید باید چنان در وجودتان بنشیند که هرگاه موضوعی مطرح شد، آیه مربوط به آن در ذهنتان بیاید. هرگاه موضوعی در جامعه پیش آمد، آیه باید به سرعت در ذهنتان تداعی شود تا اگر خواستید درباره آن با کسی گفت وگو یا محاجه کنید، براساس قرآن سخن بگویید.

var player = videojs('player_952288_4419957',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419957',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419957"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419957"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

این یک صورت بندی از آن چیزی است که قرآن اساساً و به طور مبنایی از ما خواسته است: زندگی مان آن قدر با قرآن عجین شود که با پیش آمدن هر موضوعی، آیات مرتبط با آن را به یاد بیاوریم. این می شود حفظ واقعی قرآن. نمی گویم این همان حفظ موضوعی است؛ ممکن است برخی چنین برداشتی کنند، اما فراتر از حفظ موضوعی است. قرآن باید در برابر دیدگانمان باشد تا بتوانیم آن را به سرعت به یاد آوریم. مردم کم وبیش این را می دانند؛ برای نمونه، همه مردم چند سوره کوتاه و سوره حمد را به یاد دارند. می توان همین شیوه را صورت بندی فنی کرد و مهارت در ادای درست، استذکار و به یادآوردن را تقویت کرد تا این کار فنی شود و به مسابقه بینجامد. در نتیجه، اگر آن مرحله نخست اتفاق نیفتد و به سوی آن حرکت نکنیم، ممکن است مرحله دوم، یعنی مسابقه، رخ دهد؛ اما اثرگذاری ای که قرآن کریم و عترت از ما انتظار دارند، بدون آن پایه به طور کامل محقق نمی شود.

حفظ قرآن یعنی حفظ الفاظ همراه با درک معانی

محمد خواجوی: می توانیم حفظ را چنین تعریف کنیم: حفظ آیات همراه با درک معانی. گاهی حفظ فقط به صورت لفظی انجام می شود، بی آنکه معانی درک شوند؛ گاهی نیز حفظ همراه با درک معانی است. براساس شاخصه هایی که در آموزه های دینی داریم، اگرچه در میان مردم ممکن است گفته شود حفظی که در آن درک معانی نیست نیز حفظ است. حفظی که مورد نظر شارع مقدس است و آموزه های دینی آن را تأیید می کنند، باید همراه با درک معنا باشد. حفظ لفظ به تنهایی کفایت نمی کند. براساس آیات و روایات و حتی از نظر عقل، هیچ گاه نوشته ای را نمی خوانیم که معنایش را نفهمیم. قرآن نیز تأیید می کند که باید بفهمیم و در روایات هم بر این موضوع تأکید شده است. در موارد بسیاری، از جمله در آیه «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدی لِلَّتِی هِی أَقْوَمُ» (اسراء، 9)، سخن از هدایت قرآن است. جامعه و فردی که بخواهند قرآن آن ها را به راه استوارتر هدایت کند، ابتدا باید معنای آن را دریابند و این ناظر به عمل است.

var player = videojs('player_712333_4419958',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419958',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419958"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419958"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

ما مبادی و مقصدی داریم. مبادی عبارت اند از حفظ، قرائت و تفسیر قرآن؛ اما قرآن برای همین مبادی نازل نشده است. این مبادی بستر رسیدن به عمل را فراهم می کنند. زیربنای حفظ، فهم است. اگر می خواستیم درست حرکت کنیم، باید ابتدا به حافظان یاد می دادیم معنا را بفهمند و سپس حفظ کنند، یا دست کم حفظ و درک معنا را هم زمان پیش می بردیم. اگر کسی چیزی را بخواند و نفهمد، چه کسی آن را تأیید می کند؟ چنین کاری تأثیری ندارد؛ بنابراین نباید از درک معانی غفلت کرد. حافظ باید لفظ را همراه با درک معنا حفظ کند تا حفظ او منطقی و اصولی باشد.

var player = videojs('player_668177_4419959',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419959',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419959"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419959"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

همچنین امام صادق (ع) در دعای آغاز تلاوت قرآن از خداوند می خواهد: «وَلَا قِرَاءَةً لَا تَدَبُّرَ فِیهَا»؛ یعنی قرائتی نباشد که در آن تدبر نیست. حفظ نیز گونه ای قرائت از بَر است. امام می فرماید قرائت باید با تفکر همراه باشد تا به دنبال آن عبرت آموزی نیز حاصل شود. تدبر مرحله بعدی است؛ تفکر از تدبر بالاتر است و تذکر از تفکر بالاتر.

محمدمهدی بحرالعلوم: در مواجهه با مخاطبان، سه پرسش اصلی درباره حفظ قرآن به عنوان مبانی مطرح است. یکی از آن ها این است که حفظ قرآن چیست؟ چرا باید قرآن را حفظ کنیم و چگونه باید آن را حفظ کنیم؟ معمولاً مخاطبان و پرسش کنندگان بیشتر دربارهٔ چگونگی سؤال می کنند؛ شاید فکر می کنند تعریف حفظ بدیهی است و کمتر به آن پرداخته می شود، چه در رسانه ها و چه در نهادهای دانشگاهی.

حافظ، یک تعریف عرفی دارد: مثلاً اگر همسایه متوجه شود شما حافظ قرآن هستید، از نظر او یعنی همه از روی قرآن می خوانند ولی شما از بر می خوانید. وقتی در محله گفته می شود فلانی حافظ قرآن است، انتظاراتی از او شکل می گیرد که شاید بخشی از آن ها مطلوب هم نباشد. در عرف، وقتی گفته می شود، کسی حافظ قرآن است، مردم به او اعتماد می کنند و انتظار ندارند که راستگو، امانت دار و خوش اخلاق نباشد.

var player = videojs('player_263992_4419960',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419960',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419960"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419960"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

در یک پژوهش دانشگاهی بررسی کردم که چند واژه در قرآن و روایات ناظر به معنای حفظ قرآن هستند. هشت واژه به دست آوردم؛ اگر بیشتر تحقیق شود، واژه های دیگری هم پیدا می شوند. همچنین چهار واژه یافتم که برخلاف آن هشت واژه به معنی فراموشی مرتبت اند. یکی از آیات صریح دربارهٔ این موضوع چنین است: «سَنُقْرِئُکَ فَلَا تَنْسَیٰ»؛ یعنی قرآن را بر تو می خوانیم و تو فراموش نمی کنی. حفظ قرآن مراتبی دارد؛ به برخی از این مراتب توجه شده و به بخش عمده ای از آن ها توجه نشده است. در حقیقت این پژوهش من از یک جمله آیت الله العظمی جوادی آملی نشأت گرفت که «الحافِظُ للقرآنِ العامِلُ بهِ مَع السَّفَرَةِ الکِرامِ البَرَرَةِ» یعنی این حفظ، حفظ الفاظ قرآن نیست؛ حفظ قلبی قرآن است. فکر کردم حفظ قلبی قرآن یعنی چه و اصلاً قلب چیست؟ آیات بسیاری در قرآن هست که می گویند جای قرآن در ذهن نیست، بلکه در قلب است؛ مانند «نَزَلَ بهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلَیٰ قَلْبکَ» و «قُلْ مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَیٰ قَلْبکَ».

var player = videojs('player_996313_4419961',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419961',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419961"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419961"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

امام صادق (ع) نماز و دعایی برای حفظ قرآن آموزش دادند. ابتدای این دعا جالب است. هنگامی که از خداوند می خواهند حفظ قرآن را به او عطا کند، دعا با عبارتی دربارهٔ ترک گناهان آغاز می شود. اگر از من، به عنوان معلم حفظ قرآن، بپرسند چگونه باید حفظ قرآن را آغاز کنیم؟ متوجه شدم، بحث بسیار عمیق تر از این حرف هاست. ما حفظ قرآن را در کلیشه های خودساخته محصور کرده ایم؛ خود ما نیز که در بخش های گوناگون ترویج و تبلیغ حفظ قرآن در نهادهای امور قرآنی مسئولیت داشته ایم، در این زمینه مسئولیم. خلاصه اینکه این موضوع نیازمند پژوهشی مفصل است و هر چقدر هم حرف بزنیم، جا برای بحث هست. پیامبر اکرم (ص) سیدالحفاظ هستند و آیات قرآن خطاب به پیامبر است: « بَلْ هُوَ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ فِی صُدُورِ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ » (عنکبوت، 49).

حفظ قرآن چهار مرتبه دارد. مرتبهٔ نخست، حفظ الفاظ است که مرتبهٔ پایین تری به شمار می رود، اما بی ارزش نیست؛ نکته همین جاست و شاید محل چالش نیز همین باشد. قرآن را هر کسی می تواند ورق بزند و کافر هم آن را می خواند؛ حتی به آن هتک حرمت کرده و آتش زده اند. این خوانش، پایین ترین مرتبه است. فرد الفاظ را از حفظ می خواند، متبحر هم می شود و در مسابقه شرکت می کند. آیا این مطلوب است؟ پاسخ این است که این قله نیست. اما آیا بی ارزش است؟ خیر. با این حال، نمی توان این مرتبه را نادیده گرفت. یکی از مشاوران پژوهشی دانشگاهی من، که حوزوی و فرهیخته بود، گفت: وقتی از این پایین ترین مرتبه حرف می زنی، آن را خیلی کمرنگ نکن. چرا؟ چون اگر فقط مرتبهٔ بالا را برای مردم مطرح کنی، ممکن است عده ای کنار بکشند؛ مانند نمازی که فرد می خواند، اما معنای واژه های آن را نمی فهمد. آیا می توان گفت این نماز درست نیست و هیچ ارزشی ندارد؟ و از او پرسید چرا نمازی را که بدون توجه می خواند، کنار نمی گذارد؟ ممکن است این شیوه بیان باعث شود، او نماز را کنار بگذارد. البته نماز او کم رنگ است، اما بی ارزش نیست. امام خمینی (ره) به فرزندشان [سیداحمد خمینی] فرمودند خواندن قرآن، حتی اگر معنای آن را نفهمید، ارزشمند است.

var player = videojs('player_402415_4419963',{ techOrder: [ "html5" , "flash"],poster:'',width:400,height:300}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4419963',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4419963"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4419963"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

دولتی: در روایات هم آمده است که اگر آیات را بخوانید و بفهمید، چه اندازه ثواب دارد و اگر بخوانید و نفهمید نیز به اندازهٔ هر حرف که خواندید ثواب می برید و دست کم از ثواب برخوردار می شوید.

خواجوی: من هم خوانده ام که می گویند هر کلمه ای این قدر حسنه دارد؛ اما اینکه خواندن بدون فهم هم حسنه دارد، من جایی نخوانده ام! درباره اینکه امام خمینی(ره) این سخن را به فرزندشان گفته اند، باید از ابتدا بررسی کرد که ایشان نخست به چه کسی این حرف را زده اند؟ مخاطب ایشان شخص مشخصی بوده است، نه عموم مردم.

مرتبه پایین یعنی صِرف حفظ الفاظ هم ارزشمند است

بحرالعلوم: اجازه دهید سه مرتبه دیگر را هم بیان کنم و بعد وارد مباحثه شویم. مرتبهٔ بالاتر به این آیه مرتبط می شود: «وَاذْکُرْنَ مَا یُتْلَیٰ فِی بُیُوتِکُنَّ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ وَالْحِکْمَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ کَانَ لَطِیفًا خَبیرًا» (احزاب، 34). حالا ذکر یعنی چه؟ ذکر از گسترده ترین واژه های قرآن از نظر معناست. به قول ایزوتسو، خانواده معنایی دارد. در برخی واژه های قرآن با دایره معنایی روبه رو هستیم که یک نقطه نیست؛ معنای ذکر بسیار گسترده است. تذکر این آیه مثل چه می ماند؟ مثل اینکه اگر یکی از والدین به فرزندش بگوید هوا سرد است، زنگ تفریح لباس گرم بپوش و در پایان جمله اش بگوید یادت باشد چه گفتم؛ منظورش این است که لباس گرم بپوش، نه اینکه در طول مسیر مدام تکرار کنی، لباس گرم بپوش، لباس گرم بپوش. این آیه هم می گوید: ای زنان پیامبر، مواردی را که به شما گفتیم به یاد داشته باشید؛ اینکه از ولایت امیرالمؤمنین گفتیم و اینکه با امیرالمؤمنین نجنگید. پس ذکری که در این آیه آمده، دایرهٔ معنایی گسترده ای دارد و مرتبه ای بالاتر از حفظ است: به یاد داشتن معنا و دستورهای قرآن، به گونه ای که آن ها را همواره در نظر داشته باشیم. در بحران ها و مسائل روز زندگی مان، مانند جنگ، مذاکره و مشکلات اقتصادی و ... قرآن باید در خاطرمان باشد.

مرتبه ای بالاتر را از روایت امام محمد باقر (ع) به دست آوردم؛ آن مرتبه، حفظ حدود قرآن است: «وَالْحَافِظُونَ لِحُدُود اللَّهِ». به نظر آیت الله قریشی، واژه حفظ در قرآن هیچ گاه به معنای از برکردن نیامده است؛ حفظ در قرآن همواره به معنای مراقبت، حمایت و محافظت است. عبارت «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» نیز دربارهٔ حفظ قرآن است؛ یعنی ما مراقب آن هستیم، نه اینکه آن را از بر کرده ایم. البته از برکردن نیز می تواند نوعی محافظت باشد. حفظ حدود بسیار مهم است. امام باقر (ع) می فرمایند: «قُرَّاءُ الْقُرْآنِ ثَلَاثَةٌ»؛ قاریان قرآن سه گروه اند. دربارهٔ گروه نخست در نقل موجود در متن آمده است: «وَجَعَلَهُ بضَاعَةً وَ صَدْرَ الْمُلُوکِ». گروه دوم، کسانی هستند که «حَفِظُوا حُرُوفَهُ وَ حُدُودَهُ»؛ یعنی حروف قرآن را حفظ کرده اند و آن را درست ادا می کنند. قطعاً این دو گروه قرار نیست جزو 10 میلیون نفر حافظ قرآن مورد نظر به شمار آیند. مرتبه بالاتر همان چیزی است که آیت الله العظمی جوادی آملی فرمودند؛ یعنی قرآنی شدن. بسیاری از روایات ما در همین لایه قرار می گیرند. حتی نقل شده است: «لَا یُعَذّبُ اللَّهُ قَلْبًا وَعَی الْقُرْآنَ»؛ یعنی خداوند دلی را که قرآن را در خود جای داده عذاب نمی کند. این جایگاه بسیار والا است. پس اصل حفظ در اینجا معنا پیدا می کند: وقتی می گوییم پیامبر سیدالحفاظ بودند، منظور همین مرتبهٔ چهارم است؛ مرتبه ای که پیامبر در آن جایگاهی دارند که هیچ کس به آن نمی رسد و ما آن را درنمی یابیم، اما می دانیم چنین مرتبه ای وجود دارد.

در مجموع، این مراتب حفظ قرآن، پله هایی مقدماتی برای رسیدن به مراتب بعدی هستند. ما حفظ الفاظ قرآن را آموزش می دهیم، جایزه می دهیم، آزمون می گیریم، مدرک می دهیم و استخدام می کنیم تا به مرتبهٔ بالاتر برسیم. اگر در مرتبهٔ مسابقه و جایزه بمانیم، حتماً به خطا رفته ایم؛ اما اگر این دروازه ورودی مراتب بالاتر باشیم، حفظ قرآن ارزش پیدا می کند و هر چقدر از آن دفاع کنیم، کم است.

پایان بخش نخست ...

انتهای پیام